Z umiarkowanym zadowoleniem, ale również z poważnymi zastrzeżeniami przyjęliśmy informację, że Rząd przyjął ustawę o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, który wprowadza nowe rozwiązania dotyczące objęcia polskich marynarzy obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi.
Choć kwestia zabezpieczenia socjalnego marynarzy od dawna jest przedmiotem postulatów strony społecznej, jako OZZOiM wskazywaliśmy na poważne ryzyka i wątpliwości związane zarówno z treścią projektu, jak i z trybem jego procedowania – bez pełnego dialogu z organizacjami związkowymi reprezentującymi środowisko ludzi morza.
Na czym w skrócie polegają wprowadzone zmiany? Marynarz na własny wniosek będzie uzyskiwał status osoby wykonującej pracę na morzu na podstawie umowy o świadczenie pracy na morzu. Status ten będzie potwierdzany specjalnym zaświadczeniem wydawanym przez dyrektora urzędu morskiego lub agencję zatrudnienia.
Po uzyskaniu statusu marynarza, będzie on zobowiązany do zgłoszenia się w ZUS w ciągu miesiąca od wydania zaświadczenia. Objęcie ubezpieczeniem będzie obowiązywało przez 12 miesięcy, w trakcie których marynarz podlegać będzie: ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, ubezpieczeniu chorobowemu i wypadkowemu. Podstawą wymiaru składek będzie minimalne wynagrodzenie krajowe, choć marynarz będzie mógł zadeklarować wyższą podstawę. Po zakończeniu pracy na morzu marynarz będzie mógł zawiesić status na okres od miesiąca do 3 miesięcy, co zwolni go w tym czasie z obowiązku opłacania składek.
W przypadku marynarzy zatrudnionych pod polska banderą, marynarz może złożyć do pracodawcy stosowne oświadczenie wraz z kopią zaświadczenia z urzędu morskiego o statusie marynarza. Wówczas pracodawca zaprzestanie potrącania składek do ZUS z wynagrodzenia marynarza. Jednocześnie pracodawca zaprzestanie odprowadzać swoją część składki do ZUS. Wynikiem końcowym tych działań jest obowiązek marynarza opłacania składek do ZUS samodzielnie wyłącznie z własnych środków. Tak opłacane składki musza być naliczona przynajmniej od minimalnego wynagrodzenia za pracę lub od kwoty wyższej, jeśli marynarz tak zadeklaruje.
Rozumiejąc i popierając, co do zasady, potrzebę wprowadzenia norm prawnych dla wdrożenia Konwencji MLC w zakresie ubezpieczenia społecznego marynarzy zamieszkujących na terenie Polski, nie podzielamy entuzjazmu pracodawców, z faktu wprowadzenia do polskiego prawa ustawy w takim brzmieniu.
Krytyczne podejście nie wynika z tego, że projekt nie uwzględnił uwag związkowców. Powód sprzeciwu wobec tej ustawy wynika z zawartych w niej zagrożeń, które – po ostatnich trzech debatach, w których uczestniczyliśmy – wydają się być nie wynikiem błędu czy niedopatrzenia, ale działaniem zamierzonym.
Nowa ustawa wprowadza pojęcie „innej umowy” dotyczącej świadczenia pracy przez marynarza na morzu, różnej od marynarskiej umowy o pracę.
Według stanu prawnego na statku nie może być innych marynarzy niż członkowie załogi statku i nie ma innej umowy o pracę niż marynarska umowa o pracę. Dlatego nowe brzmienie – „inna umowa dotycząca świadczenia przez marynarza pracy na morzu” – pozostaje w sprzeczności z ustawą o pracy na morzu i Konwencją o pracy na morzu (MLC). Możliwym skutkiem takiego zapisu będą kolejne przypadki zawierania z marynarzami umów cywilnoprawnych – z cichą akceptacją administracji morskiej. Obecnie pojawiają się nawet kancelarie prawnicze deklarujące, że B2B z marynarzem na statku jest zgodne z prawem. Po wejściu ustawy w życie będzie tylko łatwiej, bo dopuszcza się „inną umowę”.
Nowe przepisy dopuszczają sytuację, w której marynarze sami finansują w całości składki na ubezpieczenia społeczne. Co więcej, rozwiązanie to obejmuje także marynarzy na statkach pod polską banderą. Przypominamy stanowisko ekspertów MOP z Komitetu CEACR skierowane do polskiego rządu:
„…Komitet zauważa, że marynarze mieszkający w Polsce i zatrudnieni na statkach zagranicznych (innych niż UE) w przeciwieństwie do pracowników lądowych mieliby prawo do dobrowolnego członkostwa i musieliby samodzielnie ponosić ciężar finansowy składek zarówno pracodawcy, jak i pracownika, z naruszeniem zasady ustanowionej w Prawidle 4.5 ust. 3, zgodnie z którym marynarze podlegający krajowemu ustawodawstwu dotyczącemu zabezpieczenia społecznego są uprawnieni do korzystania z ochrony socjalnej nie mniej korzystnej niż ta, z której korzystają pracownicy lądowi. W związku z tym Komitet zwraca się do Rządu o wskazanie podjętych lub przewidzianych środków dla przestrzegania zasady równego traktowania marynarzy i pracowników lądowych w zakresie zabezpieczenia społecznego marynarzy służących na statkach zagranicznych (innych niż UE), w szczególności poprzez aktywne dążenie do zawarcia dwustronnych lub wielostronnych umów zabezpieczenia społecznego, na przykład z najważniejszymi państwami bandery w celu wprowadzenia w życie powyższej zasady.” Tymczasem przyjęta ustawa nie tylko nie rozwiązuje tego problemu, ale przenosi nierówne traktowanie również na marynarzy spod polskiej bandery, co jest znaczącym pogorszeniem ich sytuacji ubezpieczeniowej.
Tego nie można zaakceptować. To jest znaczące pogorszenie sytuacji ubezpieczeniowej marynarzy pod polską banderą.
Dokładnie 10 lat temu, w lipcu 2015 roku w Komisji Infrastruktury omawiany był projekt ustawy o pracy na morzu. Nawet autorzy projektu przyznawali wtedy, że nie jest on doskonały i że wady poprawi się później – ale teraz trzeba go przyjąć, nawet przepychając na siłę. Podobnie jak teraz, wszystkie poprawki zostały przez stronę rządową odrzucone. Tamtą ustawę Parlament przyjął, Prezydent podpisał. Przez te 10 lat ustawa była powszechnie krytykowana, nawet przez jej autorów. Oby tym razem nie okazało się, że poza ulżeniem pracodawcom w kosztach ZUS-u, niczego więcej ustawa nie załatwiła.
Jako OZZOiM deklarujemy, że będziemy nadal aktywnie zabiegać o to, aby wdrożenie Konwencji MLC nie odbywało się kosztem praw marynarzy i ich sytuacji socjalnej. Nie możemy zgodzić się na rozwiązania, które mogą pogorszyć konkurencyjność polskich marynarzy na rynku pracy oraz przenosić na nich całość obciążeń finansowych systemu ubezpieczeń.
Nowe rozwiązania mają wejść w życie 1 października 2025 roku.